मेरा सर्वकालीन पाँच प्रिय नेपाली गीत
पाँच कालजयी गीतमाथिका केही निजी अनुभूति
'दुईटा फूल देउरालीमा.....'
ईश्वर बल्लभले नारायण गोपालका लागि धेरै राम्रा गीत लेखे। तर यस गीतमा उनी असाधारण उचाईंमा पुग्छन्।
गीतको अर्थ सजिलै खुल्दैन। यसको केन्द्रबिन्दुमा दुई जनाले कुनै बेला सँगै गरेको एउटा टाढ़ाको यात्रा छ। गायक र अर्को कोही—उकालो चढ़ेर देउराली पुगेका, अनि त्यहाँ दुईटा फूल चढ़ाएका।
सम्झनाका केही टुक्रा भने अचम्मसँग नजिक र ताजा छन्। निधारबाट बगेका पसिनाका थोपा गुलाफका पत्रमा परेको शीतझैँ; तिनलाई पीपलको पातले हम्केर सुकाइएको क्षण। तर गीतको मुखड़ा भने बारम्बार एउटै अनिश्चयमा फर्किन्छ—“जस्तो लाग्छ।”
मानौँ त्यो यात्रा साँच्चै भएको थियो कि थिएन भन्ने कुरा पनि अब सम्झनाको कुहिरोभित्र परिसकेको छ।
यहाँ के भइरहेको छ?
हामी सायद कहिल्यै ठ्याक्कै जान्दैनौँ। के यात्रा अझै जारी छ, तर सँगै हिँड्ने दुई मानिसबीच दूरी बढ़िसकेको छ? के विगतको साथ केवल टुक्राटुक्रा सम्झनामा बाँकी छ—कहिले धमिलो, कहिले एकाएक आँखैअगाडि आइपुग्ने गरी स्पष्ट—र त्यही सम्झनाले अझै कतै केही आशा बचाइराखेको छ?
यो गीतका लागि नारायण गोपालकै स्वर चाहिन्थ्यो। अन्त्यतिरको बाँसुरी, भायोलिनका एकअर्कामा मिसिँदै जाने रेखाहरू, अनि बिस्तारै धड्किरहने तालले पहाड़को घुमाउरो बाटो चढ़िरहेको अनुभूति दिन्छन्। उकालो झन् ठाड़ो हुँदै जाँदा नारायण गोपालको स्वर पनि उठ्दै जान्छ—पहाड़माथि, आकाशतिर।
मनमा बसेर रहिरहने गीत हो यो। जति सुने पनि पुरानो नहुने।
'पोखिएर घामको झिल्का....'
शुरुमै उठ्ने भायोलिनको उज्यालो विस्फोटले बिहानको घाम घरको आँगनभरि छरिएको दृश्य नै बनाइदिन्छ।
भनिन्छ, हरिभक्त कटुवालले यो गीत ह्याङओभरमा लेखेका थिए। यदि त्यो कुरा साँचो हो भने, उनले अघिल्लो साँझ पिएको वस्तु असाधारण नै हुनुपर्छ।
एउटा उत्कृष्ट नेपाली गीत कस्तो हुन सक्छ भन्ने प्रश्नको उत्तरको धेरै नजिक छ यो गीत। यसमा गति छ, लय छ, र सहजै फैलिने एउटा उज्यालो वातावरण छ। भायोलिनहरू माथि उठ्छन्, फेरि ओर्लन्छन्; तिनको पछिपछि म्यान्डोलिनका तारहरू आउँछन्, बाँसुरी पनि साथ लाग्छ।
यति धेरै कुरा सङ्गीतमा भइरहँदा पनि नारायण गोपालको स्वर कहिल्यै हतारिएको सुनिँदैन। ऊ जमिनमा टेकिरहन्छ—माटोसँग जोडिएको, सहज, मानौँ वरिपरि के भइरहेको छ त्यसप्रति बेखबर; तर वास्तवमा सबै कुरा बुझिरहेको।
गीतकार, सङ्गीतकार र गायकको प्रतिभा एकै ठाउँमा ठीक अनुपातमा भेटिँदा गीत कसरी कालजयी बन्छ भन्ने उदाहरण हो यो।
हीराको चमक भएको गीत।
'जति माया लाए पनि....'
यो पनि उमेर नलाग्ने गीत हो।
अरुण थापाले धेरै लोकप्रिय आधुनिक गीत गाए। तर लोकलयको स्वाद भएको यो गीतमा उनको वास्तविक शक्ति अर्कै ढङ्गले खुल्छ।
त्यो समयका धेरै नेपाली गीतमा सङ्गीत संयोजनलाई ठूलो ध्यान दिइन्थ्यो। यस गीतमा पनि भायोलिन, मादल र बाँसुरीको मेल अत्यन्त सुन्दर छ।
तर यसको मेरुदण्ड भने ह्यामन्ड अर्गन हो।
शब्द सरल छन्, लगभग सीधा। तर तिनको शक्ति पनि त्यहीँ छ। विश्वासघात र मन टुटेको पीड़ालाई कहिलेकाहीँ अलङ्कारले होइन, जे भएको हो त्यही स्पष्टसँग भनिदिँदा बढ़ी असर पर्छ।
कोही जानै भनेर हिँडेको छ भने, आखिर गर्न सकिन्छ नै के?
इलेक्ट्रिक अर्गनका साना, ठीक ठाउँमा आएका स्पर्शहरूले गीतलाई अर्कै आयाम दिन्छन्। धन्न, तिनको अति प्रयोग गरिएको छैन। त्यसैले यो सरल गीतमा एउटा अनौठो, कालातीत आकर्षण रहिरहन्छ।
' बिपना नभई.....'
शायद यो त्यही गीत हो, जुन म कहिल्यै सुनेर थाक्दिनँ।
के मलाई यसका शब्दले तान्छन्?
ठ्याक्कै भन्नुपर्दा, होइन।
शब्दमा तुरुन्तै चकित पार्ने कुनै असाधारण चमक छैन। तिनले जीवनबारे कुनै बिल्कुल नयाँ सत्य खोल्दैनन्, न दैनिक जीवनका त्यस्ता सूक्ष्म दृश्य दिन्छन् जसले आफ्नै अनुभवको कुनै पुरानो ढोका एकाएक खोलिदिऊन्।
तर पनि यी शब्दमा बुझिसके भन्न नसकिने एउटा गहिराइ छ।
गीतले यस्ता सपनाको कुरा गर्छ, जो विपना नबने पनि बाँचिरहन्छन्; सपना देख्ने मानिसभन्दा पनि लामो समय टिक्ने सपना; भावना र कल्पनासँग मिसिने सपना; आँसुमा बिलाउने र हाँसोसँग खेल्ने सपना।
तर ती सपना आखिर के हुन्—ती अधुरा, भाँचिएका सपना—गीतले कहिल्यै बताउँदैन।
फेरि पनि, यो गीत नारायण गोपालले नै गाउनुपर्थ्यो।
दिव्य खालिङको प्रतिभा भायोलिन र पियानोको संयोजनमा असाधारण रूपमा देखिन्छ। यी दुईबीचको संवादले विरल तर मधुर ध्वनिको एउटा जालो बुन्छ। कतै केही बढ़ी छैन, कतै केही कम छैन।
गीतले कहिल्यै आफूलाई प्रमाणित गर्न खोज्दैन।
र अन्त्यमा पियानोका किहरूमाथि आउने त्यो सानो, स्पर्शिल flourish—त्यसले गीतलाई जसरी समेट्छ, त्यो आफैँमा एउटा सुन्दर हस्ताक्षर हो।
' सिन्डिकेट '
कतिपय गीत धेरै बजाइँदा थाक्छन्। शुरुमा मन परेको धुन बारम्बार सुन्दै जाँदा एक दिन त्यसको चमक हराइसकेको हुन्छ।
सिन्डिकेटसँग त्यस्तो हुँदैन।
यो सूचीका गीतमध्ये आजको पुस्ताले सबैभन्दा सजिलै आफ्नो बनाउन सक्ने गीत शायद यही हो। तर सहज हुनु र साधारण हुनु एउटै कुरा होइन।
बिपुल क्षेत्रीले पर्खने, हेर्ने, कसैलाई याद गर्ने जस्ता अत्यन्त सामान्य क्षणलाई चाहना र स्मृतिको उत्सव बनाइदिन्छन्।
गीतको चाल हल्का छ, लगभग रमाइलो। तर त्यस हल्कापनभित्र फर्केर नआएको प्रेमको एउटा मिठो उदासी छ। पूरा नभएको कुरालाई यसले शोकगीत बनाउँदैन; बरु त्यसैको सम्झनालाई प्रेमपूर्वक बचाइराख्छ।
र सोच्नुपर्ने कुरा यही हो—यदि सिन्डिकेटमा शुरु भएको त्यो कथा कुनै दिन राम्ररी टुङ्गिएको भए, यदि त्यसले सुखद अन्त्य पाएको भए, के यो गीत जन्मिन्थ्यो?
यहाँ मलाई Beatles को “Penny Lane” सम्झना आउँछ।
त्यो गीतले पनि एउटा ठाउँलाई कथा बनाउँछ—सड़क, पसल, मानिस, फायर इन्जिन, आवतजावत, आवाज र झलकहरू। अलग-अलग हेर्दा यी साधारण दृश्य मात्र हुन्; तर गीतभित्र आइपुग्दा तिनले कुनै समय, कुनै ठाउँ र त्यससँग गाँसिएको स्मृतिलाई फेरि जीवित पार्छन्।
सिन्डिकेट - मा पनि त्यस्तै केही हुन्छ। कथालाई ठूलो बनाउन ठूलाठूला घटना चाहिँदैनन्। केही दृश्य, केही आवाज, केही प्रतीक्षा—र तिनको बीचमा सम्झनाले आफैँ कथा बनाउन थाल्छ।
अनि गीतमा बीचबीचमा उठ्ने ती वायु वाद्यका उज्याला स्वरहरू—
छोटो झरीपछि बादल चिरिँदा एकाएक पोखिने घामजस्ता लाग्छन्। क्षणभरमै पूरा दृश्य उज्यालिन्छ, अनि फेरि उही सम्झनाको मौसममा फर्किन्छ।
कथा अधुरै रहन्छ।
तर सङ्गीतले आफ्ना सबै छरिएका धागाहरू समेटेर, अन्ततः आफ्नो ठाउँ भेट्टाइसकेको हुन्छ।
सरको नेपाली गीतमाथि गहन जानकारी प्राप्त भएकोमा खुशी लाग्यो।
ReplyDelete